Montag, Dezember 18, 2023

Näie Musik ap Seeltersk!

Dät rakt wier n näi seelter Läid!!! Dät Läid kumt fon Wortsatia, n Band uut deensk Fräislound. Hier konnen jie dät Läid here:

 

Die Titel is 'die goude koolde Wiin'. Ju Skrieuwwiese ('Wiin' instede fon 'Wien') wude bewust bruukt uum so ne Oard 'oolde Skrieuwwiese' uuttoudrukken. Ju Melodie fon't Läid is uk gjucht oold, ju kumt fon dät franske Drinkläid 'Tourdion' uut't 15. Jierhunnert.

Die Läidtäkst lät so:

Die goude koolde Wiin

Hey die goude koolde Wien, moaket alles kunterkunterbunt sik trale
Kum mäd uus un skoank ien, skoank dän gouden Wien

Fierje, sjungt un drinkt un lät uus de Wienbieker loosmoakje
Sjungt un drink dän Wien, drink dän gouden Wien

Ju Uutsproake fon 'skoank' is 'sjonk'. Dät mai wese, dät ju Band ju oolde Skrieuwwiese 'schoank' lesen hiede un dät 'sch' as n düütske sch uutboald häd. Uum dät sch-Uutsproakprobleem loos tou wäiden wude uum't Jier 2000 ju Skrieuwwiese 'sch' in 'sk' ferure. 

Sonntag, November 05, 2023

Seelter Kultuurtoal

Uur ju Toukumst fon’t Seelterfräisk kon me fäin diskutierje un spekulierje. Wier wollen wie wai ma uus seelter Sproake? Et rakt two Gruppen fon Seelterskbalere. Dät sunt do Seelter do hiere Sproake fon Babe of Mäme leerd häbe, man et rakt uk Ljude do nit ma Seelterfräisk apwuuksen sunt un daach Seeltersk bale konnen. Ju eerste Gruppe wädt litjer un ju twäide Gruppe wädt gratter.

Uur ju Toukumst fonne seelter Mämesproake bän iek gjucht kritisk, man nit pessimistisk. Iek toanke, wie häbe dän Japtepunkt wäil beräkt. In do sogentiger Jiere kwieden do Koastere dät do junge Oolden bloot neen Seeltersk ma do Bäidene bale skuulden. Dälich rakt et wier junge Oolden, do Seeltersk ma do Bäidene bale. Un nu wiete wie, dät ju Moorsproakegaid n Masse Foardele häd.

Siet n poor Jier rakt et n Seeltersk-Kontoor in Roomelse. Dät Seeltersk-Kontoor häd al n Masse foar ju seelter Sproake däin. Et rakt n Oarbaidskring-Seeltersk, ne politiske Lobby, Kuurse un Hälpmiddele so as Kuursbouke, Woudebouke un Grammatiken. Man of dät genouch is?

Noch nit aal do Skoulen in’t Seelterlound häbe Immersionsunnergjucht. Alle Wieke two Uren Seeltersk sunt nit genouch uum do Bäidene Seelterfräisk bietoubrängen. Un wan wie moor Seeltersk-Unnergjucht wollen, bruke wie Koastere. Un Koastere kricht me bloot wan et uk n Leeramtstudium rakt. Un dät rakt et noch altied nit.

Bouke un Apps rakt et bloot n poor, man Ättergjuchte, Filme un Serien rakt et goarnit. Un wier is ju seelter Sproake appe Sträite? In’t Seelterlound sjucht me nit fuul Seeltersk. TV so as ZDF un RTL is nit moor fon disse Tied. Et rakt nit moor fuul junge Ljudene do noch ooldwareldsk TV kiekje. Mien Generation un junger kikt foarallen ap Facebook un Instagram, do Bäidene un dät Jungfoulk kikt foarallen TikTok un Instagram. Deer fint me goarneen Seeltersk.

Wan wie do Oolden un näie Toalleerdere stöäne wollen, bruke wie ne näie seelter Kultuursproake. Ju Sproake skuul tou sjoon un tou heren wese. Un deerfoar bruke wie Jeeld un Kapazitäte. Eerst dan wädt ju seelter Sproake wier gjucht ‘cool’.

Montag, Juli 17, 2023

Elegie ap Seeltersk



Klik ap ju Bielde uum dät tou fergratterjen.
Uut't Wäästfräisk uursät. Originoal is fon Edwin de Groot.

 

Mittwoch, April 19, 2023

Heimat

Ap Düütsk rakt et n besunner Woud: Heimat. Uum 1850 bruukten do Amtsljude dät Woud bloot foar Gebuurtstede, Woonstede of Lound fon Häärkumen. Maast wude die Begriep fon Juriste in’t Äärwgjucht bruukt. In’t düütske Woudebouk fon do Brure Grimm wude Heimat 1877 noch definiert as “das land oder auch nur der landstrich, in dem man geboren ist oder bleibenden aufenthalt hat”, twäidens as “der geburtsort oder ständige wohnort“; un deertou koom noch: „Selbst das elterliche haus und besitzthum heiszt so, in Baiern.“

Do revolutionariske Humanitätsideale fon ju Frantsööske Revolution un ju Industrialisierenge feruren dät Lieuwend in gans Wääst-Europa. Fuul Ljude wieren domoals nit toufree ma ju näie Lieuwendswiese. Jo lieuwenden in grote Städe un oarbaideden in grote Fabriken. In do grote Städen un ap’t Lound droomden do Moanskene fon’t Lieuwend fon aleer. Dät Woud Heimat kreech deertruch ne uur Betjudenge. Ju ‘Heimat’ kude ineens uk ju oaine Kultuur of Lound wese, sogoar die kristelke Hemel kude as ‘Heimat’ funktionierje. In do 1950er un 60er Jiere roate et do bekoande Heimatfilme un dälich kon sogoar n Stuk Brood uut ju Bakkeräi ‘ein Stück Heimat’ wese.

Iek moakje Integrationskuurse foar Fluchtlenge un Migrante. Wät mie deer apfaalt is dät Heimat sik in do Leerwierke bloot noch ap’t Lound fon Häärkumen beluukt. Wan do Fluchtlenge un Migrante dan uur ju Heimat fertälle, dan heert Düütsklound silläärge nit tou do Mugelkaiden. Kon Düütsklound nit ju näie Heimat fon Fluchtlenge un Migrante wese? Uk wan jo hier blieuwe un integrierje? Dälich kon me alles Heimat namme, man in do Bouke foar Fluchtlenge un Migrante rakt et bloot noch ju Definition fon do Brure Grimm.

Mittwoch, März 22, 2023

Bruke wie noch n Handy?

Litje Sproaken häbe grote Probleme. Un disse Probleme rakt et in do grote Sproaken nit. Ap Seeltersk rakt et tou Biespil neen Woud foar ‘Handy’, also kwede wie ap Seeltersk uk ‘Handy’.

Iek toanke, dät seelterske Sproakdilemma ma dät Woud Handy rakt et boalde nit moor. Läästens hiede n Fjuund uut Denemäärk mie anroupen. Hie fertälde mie dät do Denen bloot ‘telefon’ tou hiere ‘Handy’ kwede. In Wäästfräislound wädt dät Woud foar Handy uk nit moor bruukt, jo kwede ‘telefoan’. Man wieruum? Deensk un Wäästfräisk hieden ja n separoat Woud foar Handy. Ap Deensk hat Handy ‘mobilen’ un ap Wäästfräisk ‘mobyltsje’. Disse Woude bruke jo also nit moor.

Wät is deer nu geböärd? Do Telefone an’n Träid (Festnetztelefon) sunt deer ne Säildenhaid wuden! Do maaste Wäästfräisen un Denen häbe aal n ‘Handy’ inne Buksetaaske, sogoar an Oarbaidssteden fint me neen ‘Festnetztelefone’ moor. Foar Wäästfräisen un Denen sunt ‘Handys’ do normoale Telefone wuden, do oolde Telefone namme jo ‘Telefone an’n Träid’.

Bie uus sunt do Telefone an’n Träid noch uuraal. Iek toanke, dät blift noch n Skoft so, man ap de Duur skällen do oolde Telefone an’n Träid hier uk wäil ferdwiene. Un dan mouten wie nit moor n seelter Woud foar ‘Handy’ säike. Dät Sproakdilemma rakt et dan nit moor.

Do maaste näie Woude patlierje oaber nit so gau. Truch dät seelter Verbsysteem kume näie seelter Woude toustounde so as ‘googleje’ (ma Google säike). Dät heert sik noch gjucht Seeltersk oane. Man gans normoale Woude so as ‘downloaden’ of ‘runterladen’ rakt et ap Seeltersk nit. Un dät is nit goud. Foar ju Toukumst fonne seelter Sproake bruke wie näie Woude. Man wäl moaket dät? 

https://soundcloud.com/s-opl/seeltersk-kolumne-bruke-wie-noch-n-handy?si=78b7a99dcfa44d509e735533b840807f&utm_source=clipboard&utm_medium=text&utm_campaign=social_sharing

Samstag, Mai 14, 2022

Fransk lere ap dien Handy?

Eine Sprache auf dem Handy lernen – geht das wirklich?

Ap’t Sofa sitte un ma Handy of Tablet ne näie Sproake lere. Deertou rakt et ferskedene Apps. Is dät überhaupt mugelk?

Babbel un Duolingo sunt do Apps ma do maaste Benutsere. Millionen fon Ljude häbe so ne App download. Bie Babbel rakt et 13 Sproaken, bie Duolingo 94. Do Benutsere konnen Woude of litje Sätte äiwje. In ju App rakt et unnerskedelke Spiele. Truch disse ‘Gamification’ is dät Leren nit altou druuch. In do Spiele konnen do Woude un Sätte wierhoald wäide, sunner dät et loanwielich wädt.

Do Apps häbe uk n groten Ienfloud ap dän Skoulunnergjucht. Uum Woude un kute Sätte tou leren bruke do Skoulere neen Bouke un uk naan Lerer. Skoulere konnen kute Apgoawen online moakje. So rakt et foar do Skoulere moor Mugelkaide uum ne Froamdsproake tou leren. Moal wät uurs as Frontaalunnergjucht of kooperative Leergruppen. Die Lerer kricht fonsäärm uk näie Mugelkaide. Un wan hie sik moor in de Bäterkaante aphoalje kon, häd hie moor Tied uum do Skoulere individuel tou hälpen.

(Quelle: Wikipedia)
Do Experten mene dät bloot n App nit genouch is uum ne näie Sproake tou leren. Ju Interaktion blift wichtich. Un dät kwede mien Studänte uk. Wan iek do Studänte fräigje wät wie noch äiwje skällen, dan kwede jo maast “Gespräkke äiwje”. Dät moakje jo ap’t ljoofste ma n Lerer of n Mämetoaler. Jo wollen altied jädden wiete of hiere Uutsproake usw. gjucht is. Bie Toalprojäkte in’t Butenlound konnen do Studänte ma Mämetoalers bale. Wan iek fräigje wierfon jo ap’t maaste leerd häbe, dan is ju Antwoud hoast altied “truch uus Butenloundraise!”

So blift ju personelke Interaktion uk inne Toukumst gans wichtich, fillicht sogoar dät wichtichste. Ju App kon ju personelke Interaktion nit ersätte, man n App kon sicher wäil n gouden Stöän wese. 

Publisierd in'n General-Anzeiger fon'n 14. Moai 2022 

Samstag, Mai 07, 2022

Iek häbe altied gjucht!

Wäl kwädt “iek häbe altied gjucht”, die kricht äärger. Dät begriepe boalde alle Ljude un dät mout ja uk. Uurs kriege do Ljude ständich äärger un dät kon nit wese. In do Medien oget dät uurs. Et faalt mie ap dät do Medien in do fergene Jiere eensiediger wuden sunt. Un do Medien häbe altied gjucht?!

In do maaste wäästeuropäiske Medien is ju Wareld gjucht eenfach wuden. Präsident Obama waas goud, Präsident Trump waas ferkierd. Un häbe do Medien bie dät Koronafirus altied n Ferskiel moaked twiske Skeptiker un Lööchener? Koronarägele sunt goud, Kritik is ferkierd! Dät arabiske Foarjier wude in do Medien uk gjucht positiv deerstaald, man wo fuul Chaos un Kriech roate et sietdäm in ju arabiske Wareld?

Nu rakt et dän läipen Kriech inne Ukraine. Foar do Moanskene deer is dät pure Horror. Deeruur mouten wie ja uk nit diskutierje. Iek fiende dät oaber interessant tou wieten wieruum et Kriech rakt. Foar mie is ja kloor dät Ruslound in dissen Kriech die Aggressor is, man wo is dät sowied kemen? Häd dät goarniks ma dät ‘EU-Ukraine-Assoziierungsabkommen 2014’ tou dwoon? Of ma dät ‘Partnership for Peace’ Program fonne NATO? Wäkke Rulle spielden do ekstremgjuchte ukrainiske Milizen? Un do anti-russiske Sproakgesätse? Kon iek sukke Froagen noch stale?

Inne Skoule häbe iek leerd uum Probleme uut ferskedene Perspektiven tou bekiekjen. Wan wie begriepe wollen wät so loos is, mouten wie uk do Details un Nuancen un foarallen ju Geskichte bekiekje. Foar do Medien brängt dät nit fuul ap, toanke iek. Foar do ‘Einschaltquoten’ gungt et dälich uum Emotione un eenfache Kontraste. Un dät kon gefoarelk wese, wan et bloot noch ‘Gouden’ un ‘Kwoden’ rakt. Sukke eenfache Kontraste un Fäindbielden kanne iek bloot uut Diktaturen. Fillicht mouten wie uus loangsoam Suurgen moakje? 

Publisierd in'n General-Anzeiger fon'n 7. Moai 2022