Samstag, Januar 15, 2022

Do Bierge fon’t Seelterlound

 Uk do Soundhöäwele heerden tou ju seelter Natuurloundskup

Do Foane fon’t Seelterlound sunt gjucht bekoand, man do Bierge fon’t Seelterlound kannen wie bloot fon do Täärpnomen. Do Nomen Seedelsbierich un Heselsbierich sunt do Seelter bekoand, man wo häd dät fröier uutsäin?

Dät Woud ‘Setel’ (of Sedel) in Seedelsbierich hat ap Düütsk ‘Kessel’. Tekenengen of Fertälstere rakt et nit moor, man disse Bierich hiede mugelk so ne Foarm. Ap Seedelsbierich roate dät oaber morere Bierge. Deer waas dan die Mudebierich, Stokbierich, Rodebierch un Fäddebierich. Un deer mugen noch wäil moor wesen häbe.

Fon dän Rodebierich wiete wie dät hie tjoon bit füüftien Meter hooch waas. Do Bierge wieren neen ächte Bierge, man Soundhöäwele. Dät Sound fon’n Rodebierich wude 1927 mäd n Fäildboan, foar dän Bau fon ju Koloniesträite, wächfierd. Un so is dät do maaste Bierge in’t Seelterlound geen. Deer is n Masse Sound bruukt wuden foar do Wege un Huse tou bauen.

Twiske Bieuwelte un Boaljene roate dät fröier ju Düwelsköäkene. Dät waas n gans fluch Stuk Lound. N groot Deel fon dät Gebiet waas mäd Hede bewoaksen un deer lieuweden Foakse, Dakse, Wieselkene, Ulke un wielde Kanientjene. Do grootste Soundhöäwele wieren do Wietsbierge, do skulen sowät twintich bit trietich Meter hooch wese. Disse Bierge wuden uk foar dän Twäiden Wareldkriech ougreeuwen.

Do maaste Bierge liegen an ju Aastsiede fonne Seelter Äi. Deerwai kude me gans fier kiekje. So eenlich as dät Uutsicht noudelk fon Esterwegen. Wan me deer an ju Haudsträite bie do Sportfäilde stoant, un me kikt ätter dät Noudwääste wai, dan sjucht me ju Meyer Werft un noch fuul moor.

Do Foane wollen wie dälich behoolde, man uk do Soundhöäwele un Hede heerden tou ju seelter Natuurloundskup. Also, wan do Behöörden noch wät renaturierje wollen...

Publisierd in'n General-Anzeiger fon'n 15. Januoar 2022 

Sukke Loundskuppe roate et fröier uk in Seelterlound (Quelle: Pixabay).

Freitag, Dezember 31, 2021

Is Düütsklound noch riek un modärn?

Wan iek TV kiekje, heer iek altied wier: “ein hochmodernes Land wie Deutschland” of “ein reiches Land wie Deutschland”. Ap Facebook hiede n Bekoande fon mie uur do 200.000 Obdachlosen in Düütsklound skreeuwen: “Muss das sein, in einer reichen Gesellschaft, die wir sind?” Is dät so? Is Düütsklound noch so riek un modärn?

Dät is juust n bitje moor

Uum tou beuurdeeljen of n Lound riek is, konnen wie uus dät Brutoinloundsprodukt (BIP) pro Kop ankiekje. In do fergene Jiere liech dät düütske BIP sowät uum ju 40.000 Euro pro Kop. Dät is juust n bitje moor as Grootbritannien un Belgien, man minner as ju Swaits, Aastriek, Niederlounde, Luxemburich, Irlound un aal do skandinaviske Lounde. Sunner Bayern un Baden-Würtembierich skuul Düütsklound sogoar dät äärmste Lound fon gans Noudwäästeuropa wese...

Un nit bloot do aastdüütske Buundeslounde sunt dälich ‘relativ äärm’. Dät BIP pro Kop fon Släswiek-Holsten, Läichsaksen, Noudrhien-Westfoalen, Rhienlound-Pfalz un Saarlound is nargends hagger as dät fon Belgien.

Dät is interessant

Un is Düütsklound noch modärn? Ju Digitalisierenge is noch altied n groot Probleem. Fon alle noudwäästeuropäiske Lounde läse wie bäätap. Sogoar in Polen, Rumänien un Tschechien is ju Ferbiendengsqualität un Gauegaid beter. Dät wie ousäin fon SAP neen Big Tech in Düütsklound häbe is neen Wunder.

Un wo sjucht dät mä uus Jungfoulk uut? Dät is interessant uum tou kiekjen wo fuul junge Moanskene anne Fäkhoochskoule of Universität studierd häbe. Bloot 35,5 % fon do Ljude twiske 30 un 34 Jiere häbe so n Studium tou Eende moaked. Deermä lait Düütsklound unner dän EU-Middelsleek, sogoar bäte Noudmazedonien un ju Slowakäi.

Et rakt allerwegense sukke europäiske ‘Rankings’. Dät Resultoat is maast so as hierbuppe beskreeuwen. Of Düütsklound dan noch so riek un modärn is? Iek toanke, in Fergliek tou Ungarn un Burkina Faso is Düütsklound noch altied gjucht riek un supermodärn.

Publisierd in'n General-Anzeiger fon'n 31. Dezember 2021  

BIP pro Kop 2020 (Quelle: Statista)

 

Samstag, November 27, 2021

Älke Tied häd sien Toal

Näie Woude konnen spontaan apkume 

Ju Tied häd n groten Ienfloud appe Toal. Woude as Karbidlaampe, Teläks un Säkstant kanne do maaste Ljude nit moor. Wan ju oolde Technik nit moor nödich is ferdwiene do Woude. Foar n poor Wieken moaste iek inne Skoule sogoar ferkloorje wät n 'Faxgerät' is. N poor junge Studänte hieden dät Woud silläärge noch nit heerd. Iek fäilde mie gjucht oold.

Näie Woude konnen spontaan apkume, man jo konnen uk oarich gau stierwe. In do sogentiger Jiere kemen do eerste Computer. Man wiete do junge Ljude noch wät ne Diskette (Doatendreger) is? In do njugentiger Jiere keem dät Internät un siet disse Tied lere wie näie Woude as Download, Wlan, USB-Stick, Crowdfunding un noch fuul moor. Daach häbe Karbidlaampe, Diskette un Crowdfunding wät gemeenskuppelk; jo symbolisierje Innovation!

Siet Meert 2020 lieuwje wie inne Korona-Pandemie. Wät dät broacht häd? ‘Lügenpresse’, ‘Coronaleugner’, ‘Drecksblätter’, ‘Schlafschafe’, ‘Falschinformationen’, ‘Verschwörungstheoritiker’. Nit aal disse do Woude sunt näi. 'Lügenpresse' roate et al in’t Träde Riek.

Do Tieden bepeelje also uus Toal. Wie häbe apstuuns mäd fuul negative Woude tou dwoon. Iek bän äänte un 2G un 3G fiende iek goud. Iek häbe uk Bekoanden do nit äänte sunt. Wie respäktierje eenuur. Jo nieme dät oaber gans nau wät do Medien kwede.

Älke Tied häd sien Toal, man in uus Tied sunt n Masse Woude mäd Emotionen ferbuuden. Un ap disse Tied foulget wisse wäil ne näie Tied. Dan bale wie uur uurswäkke Seken un iek hoopje dät wie dan n Masse Woude ferjete konnen. Juundääst kon dät rauelk n bitje moor respäkt reke.

Publisierd in'n General-Anzeiger fon'n 27. November 2021  

Sonntag, September 26, 2021

Dät Lound fon do Froamden

Wo hat Düütsklound in uur Sproaken?

Ju Ferientied is al loange wier foarbie. Wie häbe ne goude Tied in Slowenien häiwed un iek kude sogoar n bitje Slowenisk lere. Bie’t Foarstalen moast iek fertälle dät iek in Düütsklound woonje. Man wo hat Düütsklound in uur Sproaken?

In Skandinavien kwede se fon ‘Tyskland’, also ‘dät Lound fon do Düütsken’. Düütsk betjudet hier ‘zum Volk gehörig’. Dät konnen wie noch goud begriepe! In Änglound, Ruslound of Italien mout iek ‘Germany’ of ‘Germani(j)a’ kwede, also ‘dät Lound fon do Germoanen’.  Do Römer häbe dät Gebiet gjuchts fonne Rhein so namd. Of do oolde Germoanen domoals uk al n Sammelbegriep foar aal do Stamme hieden?

In Spanien, ju Turkäi of Frankriek mout iek ‘Alleman(y/i)ia’ of ‘Allemagne’ kwede, also ‘dät Lound fon do Alemannen’. Foar uus is dät roar, do Alemannen woonje daach bloot in’t Suudwääste fon Düütsklound?! In Finlound un Estlound rakt et wier wät uurs. Deer hat Düütsklound ‘Saksa’ of ‘Saksamaa’, also ‘dät Lound fonne Saksen’. Do Prüsen sunt uk internationoal bekoand wuden. In Luxemburich un inne niederloundske Provinz Limburg kwede jo ‘Prusen’ of ‘Preisen’ tou do Düütsken.

Dät kon oaber noch roarder! In Letlound un Litauen kwede jo ‘Vacija’ of ‘Vokietija’. Wieruum? Dät wiete jo uk nit... Un do Polen, Slowaken un Slowenen kwede fon ‘Niemcy’, ‘Nemecko’ of ‘Nemcija’. Dät betjudet ‘Froamde’ of ‘stum’. Foar disse Ljude kume iek also uut ‘dät Lound fon do Froamden’. Dät waas aleer n algemeen Begriep foar aal do Froamden uut’t Wäästen, do niks fon do slawiske Sproaken ferstuden.

Bäst du nu ferbjusterd? Koast du die dät heel un aal nit määrke? Dan koast du fillicht beter fertälle dät du uut Fräislound kumst. In’t Uutlound kon me gans eenfach ‘Friesland’, ‘Frisia’ of ‘Frízko’ kwede.

Publisierd in'n General-Anzeiger fon'n 25. September 2021   


 

Mittwoch, August 11, 2021

Wan wie uur dän Tällerraant kiekje

Bloot in’t Seelterlound kon me Seelterfräisk bale!

Bloot in’t Seelterlound kon me Seelterfräisk bale! Un wan wie uur dän Tällerraant kiekje bie do Wäästfräisen in do Niederlounde un do Noudfräisen in Släswiek-Holsteen? Kon me disse Sproaken ferstounde wan me Seeltersk kon?

Ju simpele Antwoud is: “noa, dät gungt nit.”  Do Noudfräisen kwede ‘iiljtörn’ tou n Fjuurtouden

un do Wäästfräisen kwede ‘heit’ tou hieren Babe. Do tjo fräiske Sproaken häbe sik uut et Ooldfräisk äntwikkeld, dälich sunt dät oaber oainständige Sproaken. Kon me dan nit n bitje ferstounde? Do fräiske Sproaken sunt daach Fjuund?

Jee, dät rakt altied noch Gemeenskuppelkaide twiske do fräiske Sproaken. Ljude do Seeltersk bale konnen, häbe also n Foardeel. Beginne wie mäd dät Woud Bäiden, dät is ap Wäästfräisk ‘bern’ un ap Noudfräisk ‘bjarn’. Deer mout me fielicht noch n bitje ättertoanke, man dät is daach gans wät uurs as dät platdüütske, hoochdüütske of niederloundske Woud ‘Kind’? Noch n Biespil is dät Tälwoud fjauer. Ap Wäästfräisk is dät ‘fjouwer’ un ap Noudfräisk is dät ‘fjouer’. Dät wädt n bitje uurs skreeuwen, man ju Uutsproake is gjucht eenlich.

Uk in ju Grammatik rakt et fuul Gemeenskuppelkaide. Tou Beispiel ju Verbstruktuur fon’t Wäästfräisk un Seelterfräisk. Do Verben tonkje, ferwachtje un fiskje sunt ap Wäästfräisk ‘tankje’, ‘ferwachtsje’ un ‘fiskje’. Un wäl ju seelterfräiske Konjugation koant, mout ap Wäästfräisk nit moor so fuul lere. Koast du al Seeltersk bale un wolt du Noudfräisk deertou lere? Do Artikkele koast du al! Do Artikkele die, ju un dät sunt ap Noudfräisk ‘di’, ‘jü’ un ‘dåt’. So gans uurs is dät also nit!

Wäl Seeltersk boalt, kon fuul eenfacher Wäästfräisk of Noudfräisk lere. Wäl dät moaket häd Tougoang tou ne rieke Kultuurwareld ful fräiske Bouke un Musik un noch fuul moor. Noch n Gruund also, uum Seelterfräisk tou leren!

 Publisierd in'n General-Anzeiger fon'n 14. August 2021   

Ferkiersskield ap Düütsk un Noudfräisk in Noudfräislound.
"Toank an do Bäidene!" (Bildquelle: Eigene Aufnahme)


Montag, August 09, 2021

Dät Seelterfräiske lait foar ju Huusdore

Ju Toukumst is moorsproakich!  

Knu is n Früünd fon mie Babe wuden. Hie boalt Aastfräisk Plat mäd sin Wäänt. “Es ist ja wichtig das Kinder vorrangig gutes Hochdeutsch sprechen!” kwaad n Sibbe tou him. Foar do maaste oolde Ljude is ju düütske Sproake noch altied ju wichtichste Sproake. Jo sunt apwuuksen in n Tied, wier ju hoochdüütske Skrieuwtoal ju eentsichste Skrieuwtoal waas. Disse Tied rakt et nit moor.

Nu fljoge wie mäd n Flieger foar 100 Euro ätter Spanien wai. Moor un moor Ljude oarbaidje in’t Uutlound un do junge Ljude moakje jädden n Auslandssemester. Die Hondel wädt truch ju Europäiske Union bloot noch internationoaler. In disse globalisierjende Wareld spilt ju ängelske Sproake ne grattere Rulle as ju düütske Sproake. Deeruum fiende iek ju Moorsproakegaid so wichtich un deeruum boalt min alwenjierigen Suun fjauer Toalen. Do grote Ljude fräigje gerägeld of dät nit tou fuul is. Naja, iek bän so apwuuksen un hie uk, un... wie lieuwje noch!  

Deeruum is’t komisk dät in’t Seelterlound nit aal do Skoulen moorsproakich sunt. Seelterfräisk konnen do Bäidene fluks mäd do Noabere of mäd ju Familie äiwje. Wäl Seelterfräisk un Düütsk kon, kon uk eenfacher ne twäide of träde Sproake deertou lere. Moorsproakegaid kon uk moor Dele fon ju Bräienge aktivierje; deertruch konnen moorsproakige Bäidene tou Biespil beter abstrakt toanke. Moorsproakegaid häd uk n gouden Ienfloud appe Bräienge wan dät uum Demenz of Alzheimer gungt. Fröier toachten do Koastere dät two of moor Toalen gefoarelk wieren inne Äntwikkelenge fon litje Bäidene. Nu wiete wie beter. Moorsproakegaid häd äigentliek bloot noch Foardele.

Also, wieruum sunt noch nit aal do Skoulen fon’t Seelterlound moorsproakich? Dät Seelterfräiske lait foar ju Huusdore! In wäkke Realität lieuwje disse Skoulen? Uus Bäidene mouten in ju globalisierjende Wareld daach goud tougjuchte kume?! Moorsproakegaid häd daach bloot Foardele?! Ju Toukumst is moorsproakich!

 Publisierd in'n General-Anzeiger fon'n 8. August 2021

Sonntag, Mai 30, 2021

Lät uus genderje!

Dät is gjucht aktuel

Genderje? Jie wiete wäil! Foar aal do Beroupe skäl et monnelke un wieuwelke Beroupsnomen reke. Dät Genderjen is gjucht aktuel, man rakt et ju Diskussion bloot in Düütsklound? Un wollen wie dät uk in Seelterlound?

In’t Ängelsk un Wäästfräisk fersäike do Ljude juust uum neutroale Woude tou bruken. Inne ängelske Toal wuden enige Woude neutroalisiert. N 'policeman' wude 'police officer', n 'fireman' wude 'firefighter'. Do Wäästfräisen häbe foar do Artikkele 'die' un 'ju' al dän neutroalen Artikkel 'de' un uk do maaste Beroupsnomen wieren deer al neutroal.

 Inne spoanske un frantsööske Toalen wädt dät Genderjen gans stuur. Deer mout me nit bloot do Nomen of Artikkele, man uk do Adjektive annerje. Un deeruur wädt fäl diskutiert. Gans uurs gungt dät in Italien. Deer ferweende do Ljude eenfach do monnelke Begriepe. Un wieruum nit? Wan do Ljude deermäd toufree sunt?

Konnen wie ap Seeltersk genderje? Bie do maaste Beroupsnomen ap -er kon me eenfach -ske touföigje un hopla, do Woude Koasterske, Bakkerske un Foarskerske sunt geboren. Et rakt uk ju Mugelkaid uum Koopmon in Koopwieuw tou ferannerjen. Man wo moakje wie dät mäd Fotograaf un Drogist?

Deerfoar rakt et neen wieuwelke Foarme ap Seeltersk. Ju düütske -in Foarm häbe wie nit. Fielicht kon me deer ju -e Foarm bruke, also ne kute Variante fon -ske ('Fotografe', 'Drogiste')?

Man wollen wie Seelterfräisen juust as do Düütsken foar älk Begriep two Nomen bruke? Of wollen wie juust as do Ängelsken un Wäästfräisen neutroale Woude bruke? Of wollen wie goarnit genderje?

Mie is dät egoal, man wie skällen niks ferplichtje! Wie lieuwje hier nit in’n Diktatuur! Wie konnen oaber rauelk n poor näie Woude in’t Woudebouk apnieme, un dan mouten wie moal outäiwe of do Seelter inne Toukumst 'Fotografe' un 'Drogiste' skrieuwe.

 

 Publisierd in'n General-Anzeiger fon'n 29. Moai 2021