Wier sjucht me noch Seeltersk?

Mehrsprachigkeit sichtbar machen!

Dät Seelterlound is twosproakich. Man wät betjut dät? Sunt Düütsk un Seelterfräisk dan gliekwäidich? So wude dät nomelk in two europäiske Toalferdrege fereenboart, man ju Realität is gans uurs.

Kiekje daach moal bie ju Fjuurweer of dät Räidhuus. Deer stoant ‘Feuerwehr’ of ‘Rathaus’ ap. Ju düütske Sproake is doodnormoal wuden in’t Seelterlound. Et faalt do maaste Seelter nit moor ap dät sukke Apskriften eensproakich Düütsk sunt. Dät is spietelk un uunnödich. Dät kon uk wäil uurs! So fuul kostje n poor litje Bouksteeuwe nit.

Allerwegense in Europa rakt et moorsproakige Regione. Kiekje daach moal in Dublin of Südtirol. Deer wädt ap alle Bauwierke un Ferkiersskielden ju Minnerhaidesproake bruukt. Dät kon dän Stoatus fonne Minderhaidesproake fergratterje. Un wan ju Sproake n beteren Stoatus kricht, kon ju Sproake in alle Berieke profitierje (uk in dän Unnergjucht).

Dät gungt nit bloot uum dän Stoatus. Wan ju Sproake sichtboar wädt, kon me ju Sproake gans eenfach lere. Älkuneen kon so kostenloos Seeltersk lere! Ju Sichtboarkaid is foarallen uk wichtich, uumdät ju Sproake inne Gemeenskip so ne näie Funktion kricht.

Dälich wollen wie ju seelter Sproake emansipierje. Ju litje Sproake wude fröier truch politisk Hondeljen, bewust of unbewust (is ja uk nit wichtich), litjer moaket. Nu sunt Politiker un Pädagogen deerbäätekuumen, dät litje Sproaken uk fuul wäid sunt. Buppedäm wiete wie nu wo wichtich Moorsproakegaid is. Do Politiker un Pädagogen sunt ja positiv, man Düütsk un Seelterfräisk sunt noch altied nit gliekwäidich.

Un wieruum is dät so wichtich, dät litje Sproaken gliekwäidich sunt? Wie wollen daach uk nit dät grote Lounde ma n Kriech litje Lounde unnerdrukke? Litje Foulkere un litje Sproaken mouten freedsoam ma grattere Foulkere un Sproaken touhopelieuwje. Dät Seelterlound kon ne europäiske Modelregion foar Moorsproakegaid un Respekt wese. Wierap täiwe wie noch?

Publisierd in'n General-Anzeiger fon'n 9. April 2022 

Hollywood in Seelterlound?

Tied foar dän eersten Film ap Seelterfräisk!

In mien Bäidenstied kemen boalde aal do grote Filme uut Hollywood. Dät roate Filme so as Terminator, Robocop un Home Alone (Kevin - Alleine zu Haus). Do Filmpromis kemen uk bloot uut Amerika of jo wieren uutwonderde Europäer so as Arnold Schwarzenegger un Jean-Claude van Damme. Dät wieren do Hälde fon do tachentiger un njugentiger Jiere.

In do fergene twintich Jiere wude ju Antaal fon europäiske Filme ferdubbelet. Disse Äntwikkelenge sjucht me allerwegense in Europa, uk in Düütsklound. In jusälge Tied wude uk ju Antaal fon düütske TV-Programmen gratter. Un Hollywood häd sogoar Konkuränts kregen fon Bollywood.

In do fergene fieuw bit tjoon Jiere rakt et oaber noch ne näie Äntwikkelenge. Do junge Ljude moakje hiere Videos säärm. Deerätter wädt dät Video beoarbaidet un hoochleden ap YouTube. Un deer rakt et n poor junge Ljude, do moor Foulgere häbe as do düütske Medien. Do düütske Vlogger Paluten (4,4 Millionen Foulgere), Pamela Reif (8,8 Mio.) un BibisBeautyPalace (5,9 Mio.) häbe ap YouTube moor ‘Follower’ as Der Spiegel (1,33 Mio.) un Bild (1,04 Mio.).

(Quelle: Wikipedia)

Et rakt noch neen grote YouTube-Kanoale ap Seelterfräisk un Noudfräisk, man do wäästfräiske Kanoale Omrop Fryslân (24.000 Foulgere) un ‘De Fryske Vlogger’ (11.000) wiese uus dät et mugelk uum Videos in litje Sproaken tou moakjen! Ju ‘fräiske Filmindustrie’ häd 2020 sogoar two Filme moaked. In Noudfräislound wude ‘E krouf bai e Wiidou’ moaked. In disse Film wäide sogoar fieuw Sproaken boald! Also Hoochdüütsk, Platdüütsk, Deensk, Suudjutloundsk un Noudfräisk. In Wäästfräislound waas ‘stjer’ in Oktober 2021 sogoar die maastbesoachte Film!

Detsämber 2021 wude bekoand moaket dät die Inuit-Film ‘Angakakusajaujuq’ foar n Oscar nominiert wude. Also fillicht mouten wie do litje Filme loangsoam moal ietenst nieme. Fillicht wädt et nu uk Tied foar dän eersten Film of TV-Serie ap Seelterfräisk?

Publisierd in'n General-Anzeiger fon'n 26. Meert 2022 

Fräiske Nostalgie?

Do Fräisen in do Medien...

Bie do Nordstories fon’n NDR sjuch iek altied wier dosälge Bielden. Fräisen ma Gummistöäwele, Skäipe appe Diek un ju Teeseremonie mout uk noch wese... Altied wier jusälge antiquariske un stereotypiske 'Berichterstattung', wan dät uur do Fräisen gungt.

Analooch deertou skuul ne Seendenge uur do Swaben so uutsjo: Ljowe litje Monljude ma n runden Bjoorbuuk, do juust as do sogen Dwärge ju ganse Wiek inne Fabrik oarbaidje, un do ap’n Sneeuwende ma fluggen roden Soken Bjoor drinke un Broadwuste iete. "Schaffe, schaffe, Häusle baue."

Of uur do Bayern, do in Lederhosen un BMW ma Löwenbräu un Paulaner ätter dät Oktoberfest wai fierje. Of uur do Ljude uut do näie Buundeslounde, do in hieren Trabant Spreewaldgurken iete un Coca Cola noch altied as hieren Systeemfäind sjo.

Me kon sowät uk bie do Uutloundere moakje. Fransosen do bloot Crossaints iete un Roodwien drinke, Turken ma traditionelle Klodere un Houd appe Kop. Of uur Afrikoaner, do altied noch as Nomaden inne Savanna lieuwje.

Do maaste Fräisen oarbaidje dälich in modärne Beroupe, bloot n poor oarbaidje noch altied ap’t Lound. Wieruum skäl dät nit eenfach n Program uur do modärne Fräisen reke? Of is dät niks besunners? Wie häbe in Seelterlound heel wät besunners! Uus oaine Sproake in do Bäidenstune un Skoulen tou Biespil.  

Me kon eenfach n Program uur fräiske Bäidene moakje, do Noudfräisk of Seelterfräisk bale. Un dät skuul dan nit ‘dät lääste Bäiden in’t Täärp’ wese, wät Seeltersk bale kon. Me kon eenfach wiese dät ju seelter Sproake n modärn Kommunikationsmiddel is.

Un fillicht kon die NDR uk do fräiske Organisatione fräigje, also do Organisatione do sik iensätte foar ju fräiske Sproake un Kultuur, of jo meemoakje wollen? Uur uus un ma uus. Dät heert sik daach logisk oane?

Publisierd in'n General-Anzeiger fon'n 12. Meert 2022 

Wier kume uus seelter Woude häär?

Wäl dälich ätter Lier of Ooldenburich fiert uum intoukoopjen, die sjucht inne Inkoopsträiten allerwegense ‘Sale’. Ju düütske Sproake nimt dälich n Masse ängelske Woude uur. Ju ene Sproake kon Woude uut ne uur Sproake uurnieme. Un dät wude altied al so däin.

Fon do Fransosen leend

N oold Biespil is dät Woud ‘Ananas’. Dät Woud kumt uut et Guarani, ne indigene Sproake in Paraguay. Woarskienelk häbe do spoanske Koloniste dät Woud meebroacht ätter Europa wai un wie bruke dät dälich noch altied. N uur Biespil is dät Woud ‘Halloosje’ uut ju franske Sproake. Do Niederlounder häbe dät Woud fon do Fransosen leend un wie häbe dät fon’t Niederloundsk uurnumen. Uk ‘ooit’ un‘nooit’ kume fon’t Niederloundsk, ap Ooldfräisk roate dät ‘â’ un ‘nâ’. ‘Ananas’ un ‘sale’ fiende do maaste Seelter wisse noch eksotisk. Man wät is mä ‘silläärge nit’? Wier kumt die Uutdruk häär? Do maaste Ljude toanke dät ‘silläärge nit’ gjucht Seeltersk is of fillicht sogoar Ooldfräisk, man dät is et nit! Dät kumt fon dän läichdüütsken Uutdruk ‘sien lewedage neet’. So häbe wie uk dät Woud ‘täiwe’ uut ju läichdüütske Sproake leend, bloot ‘wachtje’ kumt uut dät Ooldfräisk. Dät Woud ‘Dreguner’ kumt fon dät franske Woud ‘dragon’ (Droake). Ap Düütsk häd et fröier uk ‘Dragonder’ foar ju Politsäi roat un ap Fransk waas dät ‘dragonnier’, man bloot ap Seeltersk is dät bewoard bleeuwen.

Skoulkonsäpt foar litje Bäidene

Foar näie Ideen un Konsäpte bruke wie maast uk näie Woude. Dät näie Skoulkonsäpt foar litje Bäidene fon Friedrich Fröbel kriech uum 1840 dän Nomen ‘Kindergarten’. In do 1850er Jiere gruundeden düütske Emigranten dän eersten ‘Kindergarten’ in Amerika. Jo broachten dät Woud mee un noch altied wädt in Amerika ‘kindergarten’ kweden. Dät raisende Woud is de Oseaan uurgeen, man koom bie uus nit wieder as dät Kustenkanoal. Deeruum gunge do litje Seelter in dän ‘Bäidenstuun’.

Publisierd in'n General-Anzeiger fon'n 26. Februoar 2022 

Wo fuul seelter Woude rakt et?

Wo fuul Woude häd ju seelterfräiske Sproake?

Wo fuul Woude häd ju seelterfräiske Sproake überhaupt? Uum dät tou bestämmen mouten wie uus do Woudebouke fon Pyt Kramer un Marron Fort ankiekje.

Pyt Kramer hiede 1961 sien eerste Woudebouk publisierd. Dät wude 1996 fernäid un 2010 kriech dät Woudebouk sien lääste ‘Update’. In’t Woudebouk rakt et ungefeer 9.000 Woude. Marron Fort publisierde 2015 sien Woudebouk fon ju seelterfräiske Sproake. Dät häd ungefeer 25.000 Woude, do aiske seküür mä Biespile beskrieuwen sunt. Dät sunt oaber do bekoande Woudebouke. 

Tämelk unbekoand is oaber dät Foarmenwoudebouk fon Pyt Kramer. 2014 wude dät publisierd en deer stounde ungefeer 35.000 Woude oane. Dät is uuremäite interässant foar Sproakfoarskere uum tou kiekjen wäkke Foarme et tou disse Woude rakt. Wan me aal do Foarme meerekend is ju Taal fon Woude noch fuul hagger!

Wie häbe in uus seelter Sproake also tämelk fuul Woude dokumentiert, man wan me sik moal uurlait wo fuule Woude dät ganse Dudenkorpus häd (17,4 Millionen Gruundfoarme), dan is dät goarnit so fuul.

“Aal wät näi is, is neen Seeltersk!” stoant in dät eerste Woudebouk fon Marron Fort (1980). Iek häbe dät oafte heerd, man dät stämt nit gans. Dät Woud ‘Computer’ wädt dälich uk fon do maaste Seelter bruukt, man dät stoant noch nit in’t Woudebouk. Un konnen wie nit eenfach Woude as ‘computerje’ (spielje mä de Computer) un ‘googleje’ (säike ap Google) apnieme? Of ‘downloade’ (jee, sunner n)? 

Näie Woude rakt et ap Seeltersk uk. Foar n poor Jiere häbe iek moal ‘Wierkwinkel’ foar ‘Workshop’ heerd un fergene Jier wude dät Woud ‘Sküüldouk’ uuttoacht. So rakt et allerwegense näie Woude in uus Sproake. Buppedäm häd Pyt Kramer noch heel wät ‘ruge Doaten’ uum tou feroarbaidjen. Et rakt fuul tou dwoon, man wier is dät Seelter Sproakinstituut nu?

Publisierd in'n General-Anzeiger fon'n 19. Februoar 2022 

Froaie Punkte?

Uur do Umlaute in uus Toal

Seelterfräisk is ne luudrieke Sproake. Ubbo Emmius skreeuw uum 1600 uur ju fräiske Sproake: “Sie hat einen häufigen Zusammenstoß von Vokalen und eine zahlreiche Mannigfaltigkeit von Diphthonge, sodass ihre Aussprache manchmal schwierig ist und ihre Schreibweise noch schwieriger. Daher gibt es so selten Denkmäler dieser Sprache in Büchern.” 

Seelterfräisk konnen wie dälich goud skrieuwe, uurs hiede iek hier naan Artikkel ap Seeltersk skrieuwe kuud, man do Sproakwietenskuppere kwede noch altied: “Ju seelter Sproake häd tou fuul Luudkombinatione foar dät latienske Alfabet.” Dät Skrieuwprobleem wude grattendeels mä Umlaute löösd. 

Allerwegense appe Wareld rakt et Umlaute. In’t düütske Woud ‘tränenüberströmt’ wäide alle tjo düütske Umlaute bruukt. Ap Turksk rakt et ‘yürüyüşü’ (Protästmars) un ap Finsk rakt et ‘täälläpäpin’ (‘hier’), also fjauer Moal ü un fjauer Moal ä. Bie do Noudfräisen fon’t Fäästlound rakt et ‘ääwentüür’, also een Woud mä twomoal ä un twomoal ü. 

Wan wie uus seelter Sproake mä uurswäkke Sproaken ferglieke wollen, dan skällen wie uk gans sicher bie uus äängste Fjuund kiekje. Ju wäästfräiske un seelterfräiske Sproake sunt juusto luudriek, man dät Wäästfräiske häd neen Umlaute. Dät seelter Woud ‘Bräge’ hat ap Wäästfräisk ‘brêge’ un ‘Rääch’ skrift me ap Wäästfräisk ‘rêch’. Ju Skrieuwwiese sjucht uurs uut, man bie disse Woude kon me boalde neen Uutsproakferskiel here!

Wie mouten also neen Umlaute skrieuwe, wan wie Seeltersk skrieuwe wollen. Man, in dän Loop fon do Jiere is ju seelterske Skrieuwtradition eenfach so wuuksen. Un deeruume skrieuwe wie dälich Ääsketäärp (Aschendorf) uk fjauer Moal mä ä. Un wät toanke jie fon dät öä in tou Biespil ‘Klöär’, dät äu in ‘äuwich’, dät öi in ‘Möie’ of dät üüi in ‘Sküüi’ (Bratensaft)? Sunner do Umlaute sjucht ju seelter Skrieuwtoal gans uurs uut.

Publisierd in'n General-Anzeiger fon'n 12. Februoar 2022 

Ju flugge Online-Wareld

Dälich sunt do Spiele un ju Technik fuul beter

Do Bäidene spielje dälich fuuls tou fuul appe Computer. Dät is woar. Min pubertierjende suun, twelich Jiere oold, spilt uk jädden mäd sien PlayStation un kikt rägelmäitich ap YouTube. Hie spilt noch rägelmäitich buten, man do Bieldskärme sunt aiske wichtich.

Iek häbe mien eerste Computer in do njugentiger Jiere häiwed. Min Babe foont dät domoals uk heel wichtich. “Wolter, wie mouten uus mäd de modärne Tied meebewege, also bruke wie n Computer!” Foar mie waas dät ne goude Boskup un wie kregen n Windows 3.11 Computer. Wie kuden do Pixele ap’t Bieldskärm tälle! 

Dälich sunt do Spiele un ju Technik fuul beter! Buppedäm rakt et nu moor Mugelkaide. Do junge Ljude träffe sik online, jo dele Bielden un Videos, spielje touhope un in disse Spiele konnen jo uk noch mädnunner skrieuwe of bale. 

Läästens hiede n Spilkamroad fon min Suun Gebuursdai. Iek hiede min Suun fräiged of hie sin Fjuund al grätlierd hiede. “Jee, sicher!” kwaad hie. Man hie hiede neen Handy of Fäästnättelefoon benutst. “Wo hääst du dät dan moaket?” fräigede iek him. “Bie ‘Brawl Stars’ häbe iek him juust skreeuwen. Hie wonsket sik n n Nerf Woaterpistool un ju Fier is Fräindai.”

Fonsäärm wollen wie dät uus Suun mäd Fjuunde buten spilt un säiwens mäd uus n Sälskupspiel moaket, un hie däd dät uk. Man ju Online-Wareld, wier do Bäidene so fuul unnerwains sunt, is uk eenfach deer. Deeruum spielje wie altoumäts n Spil touhope of wie kiekje YouTube. So häbe iek leerd wäkke Gefoare dät rakt, man uk wäkke flugge Mugelkaide dät rakt! Iek kon dät alle Oolden anräide!

Publisierd in'n General-Anzeiger fon'n 5. Februoar 2022 

Do Bierge fon’t Seelterlound

 Uk do Soundhöäwele heerden tou ju seelter Natuurloundskup

Do Foane fon’t Seelterlound sunt gjucht bekoand, man do Bierge fon’t Seelterlound kannen wie bloot fon do Täärpnomen. Do Nomen Seedelsbierich un Heselsbierich sunt do Seelter bekoand, man wo häd dät fröier uutsäin?

Dät Woud ‘Setel’ (of Sedel) in Seedelsbierich hat ap Düütsk ‘Kessel’. Tekenengen of Fertälstere rakt et nit moor, man disse Bierich hiede mugelk so ne Foarm. Ap Seedelsbierich roate dät oaber morere Bierge. Deer waas dan die Mudebierich, Stokbierich, Rodebierch un Fäddebierich. Un deer mugen noch wäil moor wesen häbe.

Fon dän Rodebierich wiete wie dät hie tjoon bit füüftien Meter hooch waas. Do Bierge wieren neen ächte Bierge, man Soundhöäwele. Dät Sound fon’n Rodebierich wude 1927 mäd n Fäildboan, foar dän Bau fon ju Koloniesträite, wächfierd. Un so is dät do maaste Bierge in’t Seelterlound geen. Deer is n Masse Sound bruukt wuden foar do Wege un Huse tou bauen.

Twiske Bieuwelte un Boaljene roate dät fröier ju Düwelsköäkene. Dät waas n gans fluch Stuk Lound. N groot Deel fon dät Gebiet waas mäd Hede bewoaksen un deer lieuweden Foakse, Dakse, Wieselkene, Ulke un wielde Kanientjene. Do grootste Soundhöäwele wieren do Wietsbierge, do skulen sowät twintich bit trietich Meter hooch wese. Disse Bierge wuden uk foar dän Twäiden Wareldkriech ougreeuwen.

Do maaste Bierge liegen an ju Aastsiede fonne Seelter Äi. Deerwai kude me gans fier kiekje. So eenlich as dät Uutsicht noudelk fon Esterwegen. Wan me deer an ju Haudsträite bie do Sportfäilde stoant, un me kikt ätter dät Noudwääste wai, dan sjucht me ju Meyer Werft un noch fuul moor.

Do Foane wollen wie dälich behoolde, man uk do Soundhöäwele un Hede heerden tou ju seelter Natuurloundskup. Also, wan do Behöörden noch wät renaturierje wollen...

Publisierd in'n General-Anzeiger fon'n 15. Januoar 2022 

Sukke Loundskuppe roate et fröier uk in Seelterlound (Quelle: Pixabay).

Is Düütsklound noch riek un modärn?

Wan iek TV kiekje, heer iek altied wier: “ein hochmodernes Land wie Deutschland” of “ein reiches Land wie Deutschland”. Ap Facebook hiede n Bekoande fon mie uur do 200.000 Obdachlosen in Düütsklound skreeuwen: “Muss das sein, in einer reichen Gesellschaft, die wir sind?” Is dät so? Is Düütsklound noch so riek un modärn?

Dät is juust n bitje moor

Uum tou beuurdeeljen of n Lound riek is, konnen wie uus dät Brutoinloundsprodukt (BIP) pro Kop ankiekje. In do fergene Jiere liech dät düütske BIP sowät uum ju 40.000 Euro pro Kop. Dät is juust n bitje moor as Grootbritannien un Belgien, man minner as ju Swaits, Aastriek, Niederlounde, Luxemburich, Irlound un aal do skandinaviske Lounde. Sunner Bayern un Baden-Würtembierich skuul Düütsklound sogoar dät äärmste Lound fon gans Noudwäästeuropa wese...

Un nit bloot do aastdüütske Buundeslounde sunt dälich ‘relativ äärm’. Dät BIP pro Kop fon Släswiek-Holsten, Läichsaksen, Noudrhien-Westfoalen, Rhienlound-Pfalz un Saarlound is nargends hagger as dät fon Belgien.

Dät is interessant

Un is Düütsklound noch modärn? Ju Digitalisierenge is noch altied n groot Probleem. Fon alle noudwäästeuropäiske Lounde läse wie bäätap. Sogoar in Polen, Rumänien un Tschechien is ju Ferbiendengsqualität un Gauegaid beter. Dät wie ousäin fon SAP neen Big Tech in Düütsklound häbe is neen Wunder.

Un wo sjucht dät mä uus Jungfoulk uut? Dät is interessant uum tou kiekjen wo fuul junge Moanskene anne Fäkhoochskoule of Universität studierd häbe. Bloot 35,5 % fon do Ljude twiske 30 un 34 Jiere häbe so n Studium tou Eende moaked. Deermä lait Düütsklound unner dän EU-Middelsleek, sogoar bäte Noudmazedonien un ju Slowakäi.

Et rakt allerwegense sukke europäiske ‘Rankings’. Dät Resultoat is maast so as hierbuppe beskreeuwen. Of Düütsklound dan noch so riek un modärn is? Iek toanke, in Fergliek tou Ungarn un Burkina Faso is Düütsklound noch altied gjucht riek un supermodärn.

Publisierd in'n General-Anzeiger fon'n 31. Dezember 2021  

BIP pro Kop 2020 (Quelle: Statista)

 

Älke Tied häd sien Toal

Näie Woude konnen spontaan apkume 

Ju Tied häd n groten Ienfloud appe Toal. Woude as Karbidlaampe, Teläks un Säkstant kanne do maaste Ljude nit moor. Wan ju oolde Technik nit moor nödich is ferdwiene do Woude. Foar n poor Wieken moaste iek inne Skoule sogoar ferkloorje wät n 'Faxgerät' is. N poor junge Studänte hieden dät Woud silläärge noch nit heerd. Iek fäilde mie gjucht oold.

Näie Woude konnen spontaan apkume, man jo konnen uk oarich gau stierwe. In do sogentiger Jiere kemen do eerste Computer. Man wiete do junge Ljude noch wät ne Diskette (Doatendreger) is? In do njugentiger Jiere keem dät Internät un siet disse Tied lere wie näie Woude as Download, Wlan, USB-Stick, Crowdfunding un noch fuul moor. Daach häbe Karbidlaampe, Diskette un Crowdfunding wät gemeenskuppelk; jo symbolisierje Innovation!

Siet Meert 2020 lieuwje wie inne Korona-Pandemie. Wät dät broacht häd? ‘Lügenpresse’, ‘Coronaleugner’, ‘Drecksblätter’, ‘Schlafschafe’, ‘Falschinformationen’, ‘Verschwörungstheoritiker’. Nit aal disse do Woude sunt näi. 'Lügenpresse' roate et al in’t Träde Riek.

Do Tieden bepeelje also uus Toal. Wie häbe apstuuns mäd fuul negative Woude tou dwoon. Iek bän äänte un 2G un 3G fiende iek goud. Iek häbe uk Bekoanden do nit äänte sunt. Wie respäktierje eenuur. Jo nieme dät oaber gans nau wät do Medien kwede.

Älke Tied häd sien Toal, man in uus Tied sunt n Masse Woude mäd Emotionen ferbuuden. Un ap disse Tied foulget wisse wäil ne näie Tied. Dan bale wie uur uurswäkke Seken un iek hoopje dät wie dan n Masse Woude ferjete konnen. Juundääst kon dät rauelk n bitje moor respäkt reke.

Publisierd in'n General-Anzeiger fon'n 27. November 2021